Documentos

In su tìtulu de su libru*, amus postu sa paràula “deretu” a posta, pro ponner in craru sos duos balores chi tenet in sardu custu faeddu, in ue inditat, a unu chirru, sa facultade de isseberare e operare cunforme a unu printzìpiu chi tenent sas pessones e sas comunidades e, a s’àteru, su cumplessu de normas e lezes, chi règulant sa bida sotziale, .

Su deretu a sa limba e su deretu de sas limbas est, e est istadu, duncas, unu problema cumplessu in s’isvilupu de s’umanidade e in su panorama locale e mundiale de oe. Unu problema cun caras diferentes, in ue s’intritzint a pare deretos personales e colletivos, deretos culturales e deretos istòricos.

Deretu personale. Est su deretu a sa limba chi onzunu de nois tenet comente mèdiu de espressare ideas. Ma a nemos de nois diat servire a las espressare si non b’esseret, in dae in antis nostru, a su nessi un’àteru òmine dispostu a “retzire” su chi espressamus in forma de paràulas, oralmente o in iscritu. E a sa revessa, dae s’àteru a nois. Est custa forma de cuncàmbiu a pare, in ue ponimus, duncas, “a cumone” sas ideas nostras cun àtere, s’essèntzia de sa limba; est su podere de “comunicare” pro istabilire relatziones chi est tìpicu de sa limba chi distinghet s’òmine dae cale si siat àteru èssere. In custa manera sos òmines programant e fràigant sa bida issoro. Peruna atzione umana o progressu pràticu o teòricu diat poder esser possìbile sena sa limba. Pro custu podimus narrer chi s’òmine s’identìficat cun sa limba, s’òmine “est” sa limba, s’òmine “est sa limba chi faeddat”. Pro custu, dae semper, pro medas pòpulos e filòsofos, su cumintzu de su mundu e de sa bida est sa “paràula”, su logos.

E tando non devet ispantare si naramus chi sa caraterìstica prima e fundamentale de s’òmine est sa limba, chi s’òmine si “realizat” cun sa limba. Comente est craru finas chi sa limba, s’òrganu presente in sa buca, est su mèdiu fìsicu chi nos cunsentit de espressare, bogare a foras, in manera secuentziale (cun sas frases) sas istrutziones elaboradas in manera simbòlica dae su cherveddu nostru, in risposta a sa realidade chi nos inghìriat e a sos sìmiles nostros.

E est curiosu chi, in medas idiomas, custa facultade chi distinghet s’òmine siat identificada cun s’òrganu limba, ca est pròpiu issu su protagonista craru de s’atividade cumplessa, tìpica de s’òmine, de produire fonemas (e non sonos ebia) chi formant faeddos ligados a pare cun àteros faeddos (cunforme a sas règulas de onzi limba), chi formant frases, pro espressare messazos chi, in relatzione cun chie ascurtat o faeddat cun nois podet cambiare su percursu, sos programas de una o prus pessones.

Deretu colletivu. Tando, cumprendimus bastante bene chi a s’òmine non bastat chi siat garantidu su deretu a faeddare a sa sola, ca sa limba intrat in funtzione cando b’at unu o prus destinatàrios de unu messazu. Est pro custu chi su deretu a comunicare trasformat su deretu a sa limba dae deretu personale, individuale, a deretu colletivu, de sa comunidade in ue s’indivìduu espressat sa facultade de faeddare.

Deretu Culturale. Sas limbas espressant ideas e maneras de operare diferentes de indivìduos in intro de comunidades umanas ligadas a unu territòriu, cunditzionadas dae sas risorsas e dae s’isvilupu de sas fortzas produtivas. Sas limbas simbulizant custa diferèntzia de sos grupos umanos: sas Culturas. In su mamentu chi in totu su mundu aumentant sas disparidades in sa distributzione de sas risorsas e de sas richesas, e su cambiamentu de fortza de sos pòpulos cundennat sa majoria a esser assuzetada a una minoria semper prus rica e cunditzionante, sunt in perìgulu finas Culturas e Limbas millenàrias. Sa defensa de sas diferèntzias culturales e linguìsticas, tando, est una manera de parare fronte a custos modellos globalizadores in s’economia, in sa sotziedade e in sa cultura.

Duncas su de cherrer sa limba, su deretu a sa limba pròpia pro onzunu, est su sìmbulu de unu prozetu de bida lìberu dae s’inzustìtzia e dae su bisonzu, tìpicu de s’època noa, de sos ùrtimos 30 annos, de sos movimentos in favore de sas diferèntzias comente base de sa tolleràntzia e de sa paghe.

Deretu istòricu. Sas limbas sunt su frutu de cunditziones sotziales, econòmicas, culturales chi s’isvilupant in s’istòria, diferentes dae logu a logu. In su tempus, b’at cunditziones particulares chi favorint unas cantas comunidades umanas o nd’isfavorint àteras. S’istòria at favoridu sa formatzione in sos ùrtimos milli annos de una natzione sarda e de una limba chi at tentu finas s’ocasione pro carchi sèculu de esser ufitziale. Sa matessi istòria at custrintu su sardu a esser limba assuzetada a àteras limbas. Sende gasi, in sos ùrtimos sèculos at sighidu a esser limba populare, sa limba naturale nostra, sìmbulu de sa continuidade istòrica nostra.

A dies de oe, una cultura zurìdica e polìtica noa favorit sa coesistèntzia de sas limbas e sas relatziones interlinguìsticas paritàrias comente unu profetu e no unu difetu, comente richesa e patrimòniu de s’umanidade.

Custa cultura noa afortit unu deretu chi nos benit dae s’istòria, ca su sardu no est unu “dialetu” chi si cheret limba, ma una limba chi est istada zai ufitziale e chi como lu cheret torrare a esser, in intro de s’Istadu italianu chi como reconnoschet, in fines, sa diferèntzia interna sua e la legalizat, e in intro de su territòriu prus mannu de s’Europa plurilìngue.

Deretu de sas limbas. Sas Lezes, Cartas e Decraratziones chi publicamus inoghe dant fortza a sa posta in pràtica de deretos universales o àtuant printzìpios costitutzionales (art. 6 de sa Costitutzione italiana), comente faghet sa Leze istatale 482/99 (chi at finas favoridu sa nàschida de su prozetu de polìtica linguìstica “Su Sardu de Oe e de Cras” de sa Provìntzia de Nùgoro e de s’Ufìtziu de sa Limba Sarda).

In sos ùrtimos annos, cantu prus sunt aumentados sos perìgulos pro sas limbas, tantu prus est aumentada sa cussèntzia de sos problemas issoro. E finas sas ideas e sos pessos pro bi parare fronte si sunt fatos prus craros e pretzisos, trasformende·si in “ideas zurìdicas”: su Deretu de sas limbas, comente cumplessu de ideas, normas, règulas e solutziones pro favorire sa “paghe de sas limbas” e s’isvilupu modernu issoro.

Dae su Deretu de sas limbas, sa limba nostra nche tirat (e podet tirare galu) profetu mannu pro su tempus benidore suo.

E profetu mannu isperamus chi podat tenner su letore de custu libreddu, pro cumprender mezus sos problemas linguìsticos in zenerale e nostros in particulare, e finas sas polìticas linguìsticas internatzionales, istatales e locales.

_______________

* Presentada de su libru Deretu a sa limba e Deretu de sas limbas, ULS, Nùgoro