Documentos

Custu libreddu* collit a pare chimbe documentos de importu mannu: bator sunt ufitziales ca sunt emanados dae istitutziones pùblicas (internatzionales, europeas, istatales e rezionales) e tenent balore zurìdicu; unu est istadu redatadu dae unu grupu influente de organizatziones europeas non guvernativas e tenet unu balore polìticu e morale e, prus chi no àteru, non cuntrastat cun sos documentos ufitziales, antis los ìntegrat e los pretzisat.

Sa Sardinna e su pòpulu sardu sunt interessados in manera direta a su cuntenutu de custos documentos. Sa connoschèntzia issoro est duncas de utilidade manna o, mezus, netzessària.

Faeddant difatis, elenchende·los in totu sos particulares, de sos deretos de s’òmine e de sos deretos linguìsticos e culturales de totu sos òmines, finas de cussos chi apartenent a comunidades istòricas e territoriales chi non podent godire de un’Istadu pròpiu e sunt assuzetadas a s’insensibilidade e a s’arbìtriu de sos Istados costituidos in manera ufitziale e reconnotos a livellu internatzionale. Intre sos deretos fundamentales de totu sos òmines, sunt elencados in manera crara, a livellu internatzionale e istatuale, cussos culturales e linguìsticos relativos a sas comunidades sena Istadu, chi in sos documentos sunt definidas “rezionales” e “minoritàrias”. In mesu de custas est numenada sa comunidade sarda. Dae custu cunsideru, benit bene a cumprender s’importàntzia manna a beru chi custos documentos tenent pro totu sos Sardos.

B’at semper e cando un’àteru aspetu, forsis galu de prus fundamentale, de custu libreddu. Pùblicat testos in limba sarda, limba “rezionale” e “minoritària” cantu cherimus, ma capatza, si est impreada bene, de veiculare totu sos cuntenutos chi pertocant sa bida e sa realidade de sa sotziedade cuntemporànea.

Custu libreddu dimustrat difatis comente sa limba sarda siat a tretu de tratare, comente faghent sas àteras limbas fatas pròpias dae sos Istados Costituidos, finas argumentos tècnicu-zurìdicos. Difatis, cunforme a zudìtzios superfitziales (chi sunt prezudìtzios ebia), a su sardu diat dever esser negada sa terminolozia moderna, e sos Sardos de oe si diant dever acuntentare petzi de sa limba de onzi die. Custu, a su mancu pro su prezudìtziu testimoniadu dae sos chi, e non sunt pagos, sighint a non s’abizare de una realidade evidente e de sa cantidade de possibilidades chi naschent dae custa realidade.

Petzi dassende a un’ala custa idea negativa, s’afirmatzione de sos deretos linguìsticos de su pòpulu sardu si podet praticare a beru in totu sos setores de sa bida pùblica comente àugurant, a su sòlitu cun pretzisione zurìdica manna, sos chimbe documentos collidos in custu libreddu pretziosu a beru.

Su superamentu auguradu, pro b’esser a beru, tocat chi siat realizadu no a paràulas, ma cun sos fatos; e, in manera prus pretzisa, cun sos fatos linguìsticos. Comente càpitat cun sa tradutzione in sardu de sas decraratziones e de sas lezes collidas e dadas a su pùblicu sardu in custa ocasione chi tenimus su praghere e s’onore de presentare: decraratziones e lezes emanadas finas, e l’afirmant in manera crara custas etotu, pro sos Sardos. E chi sos Sardos podent, duncas, imparare in sa limba issoro.

A narrer su beru, chi su sardu tenet su status glotolòzicu de limba pròpia distinta e chi no est unu “dialetu”, est a narrer una variante locale de sa limba italiana, est una notzione oramai difùndida e atzetada (“a paràulas” a dolu mannu) in Sardinna oramai a livellu populare. E no in Sardinna ebia. Su fatu est chi tocat a esser cumbintos chi cun custa limba est possìbile a faeddare, a iscrier e a bortare, essende presentes in totu sos àmbitos de sa comunicatzione. E su cumbinchimentu espressadu in custu sensu dae sos tradutores de sos documentos collidos in su libreddu nche colat cussu puntu crìticu chi amus numenadu e paret chi cumbincat e funtzionet a beru.

Un’aspetu entusiasmante chi pertocat custu libreddu est, in carchi manera, su de si riferire, forsis sena lu cherrer, a sas orìzines de sa limba sarda iscrita e in carchi manera de bi torrare.

Cando totu sas limbas neolatinas, finas sas prus nòidas (frantzesu, italianu, castillanu…) ghetaiant sos primos passos, lu faghiant petzi in literatura e in sa currispondèntzia privada. A su latinu fiat riservadu, imbetzes, e pro tempus meda, su còmpitu de sa redatzione de sos documentos pùblicos e de sas lezes. In Sardinna, zai dae sos ùrtimos annos de su sèculu 12 e finas in antis, custa funtzione l’aiat tenta sa limba sarda.

Est unu primadu assolutu, ispantosu, chi includet una dutilidade e una precotzidade de funtziones de sa limba sarda, in sensu istòricu, istraordinàrias. Custa traditzione at permìtidu sa cumparta, in su 1392, de sa Carta de Logu emanada dae Lionora de Arborea, monumentu zurìdicu beru de su pòpulu sardu, chi s’importàntzia aiat custrintu sos Catalanu-Aragonesos, pustis cunchistada in manera definitiva s’ìsula, a dassare sena tocada sa Carta in sa limba orizinale, su sardu, e de la promulgare comente còdighe lezislativu de sa Sardinna, francu in cussos logos in ue b’aiat istatutos particulares. E custu cun un’atu de su parlamentu de su 1421.

Mancari s’introdutzione progressiva in s’àmbitu pùblicu de limbas anzenas e istranzas che a su catalanu, su castillianu e, a bellu a bellu, dae su 1764, s’italianu, sa limba sarda at mantesu pro sèculos, in totu s’ìsula, s’amentu de s’impreu zurìdicu suo. A pustis, s’italianu est resessidu a indebilitare custa cussèntzia supèrstite.

Su fatu chi unos cantos testos, finas issos zurìdicos, in limba sarda, torrent a pustis de medas annos a Sardinna, comente est capitende oe cun sa publicatzione de custu libru, leat un’importàntzia chi andat meda prus a dae in antis de un’augùriu ebia.

_______________

* Premissa de su libru Deretu a sa limba e Deretu de sas limbas, ULS, Nùgoro