Documentos

LEGE REGIONALE
aprovada dae su  Consìgiu regionale de su Friuli Venezia Giulia
in sa  sessione de su  23 de  santandria de su 2007

Normas pro sa tutela, s’abbaloramentu e su promovimentu de sa limba friulana



Capu I
Disponimentos generales


Art. 1
(Finalidades)

1. In atuatzione de s’artìculu  6 de sa  Costitutzione e de s’artìculu  3 de sa  lege costitutzionale 31 de ghennàrgiu de su 1963, n. 1 (Istatutu  ispetziale de sa  Regione Friuli-Venezia Giulia), sa Regione tutelat, abalorat e promovet s’usu de sa  limba friulana, in sas espressiones diferentes suas, comente limba pròpia de su Friuli e parte de su patrimòniu istòricu, culturale e umanu de sa  comunidade regionale. Sa Regione promovet  sos istùdios istòricos e pràticat una polìtica ativa de mantenimentu e isvilupu de sa  cultura e de sas  traditziones, comente cumponentes essentziales de s’identidade de sa  comunidade friulana.

2. Cun custa lege sa Regione promovet  e agiuat  sas initziativas  pùblicas  e privadas chi punnant a mantènnere e ismanniare s’usu de sa  limba friulana in su  territòriu de riferimentu.

3. Custa lege   punnat a  ismanniare s’usu de sa  limba friulana in su  territòriu de riferimentu, rispetende s’issèberu lìberu de cada tzitadinu. Sos servìtzios in limba friulana chi sos entes pùblicos  e sos cuntzessionàrios  de sos servìtzios   pùblicos   assegurant sunt oportunidade pro sos tzitadinos  chi b’adderint in base a s’issèberu lìberu issoro.

4. Sa Regione, in s’àmbitu de sas  cumpetèntzias istatutàrias, promovet  e agiuat finas  sa connoschèntzia e s’usu de sa  limba friulana in sas  comunidades de sos  corregionales in Itàlia e in su  mundu.

5. Custa lege, paris  cun sos  disponimentos emanados a tutela de sas  minorias linguìsticas islovena e germanòfona, ponet in  campu sas  polìticas de sa  Regione in favore de sas  diversidades linguìsticas  e culturales.


Art. 2
(Printzìpios)

1. Con custa lege  sa Regione cuncurret, in s’àmbitu de sas  cumpetèntzias suas,  a s’atuatzione de sos   printzìpios espressados:

a) dae sa  Decraratzione Universale de sos   Deretos Umanos, adotada dae s’Assemblea Generale de sas  Natziones Unidas su 10 de nadale de su  1948;

b) dae sa  Cunventzione pro sa Defesa de sos Deretos Umanos e de sas  Libertades Fundamentales, ratificada cun sa lege 4 de austu de su 1955, n. 848 (Ratìfica e esecutzione de sa  Cunventzione pro sa Defesa de sos   Deretos Umanos e de sas  Libertades Fundamentales firmada in Roma su 4 de santandria de su 1950 e de su Protocollu additzionale a sa  Cunventzione matessi, firmadu in Parigi su 20 de martzu de su 1952);

c) dae s’Istrumentu de s’Initziativa Tzentru Europea pro sa Tutela de sos   Deretos de Protetzione de sas  Minorias, sutascritu in Budapest su 15 de santandria de su 1994;

d) dae sos  documentos de s’Organizatzione pro sa Seguràntzia e sa Cooperatzione in Europa (OSCE), sutascritos dae s’Italia in matèria de tutela de sas  limbas;

e) dae sa  Carta Europea de sas  Limbas  regionales o minoritàrias, adotada in Strasburgu su 5 de santandria de su 1992;

f) dae s’artìcolu 3 de su Tratadu Costitutzionale de s’Unione Europea, ratificadu dae su  Parlamentu italianu cun sa lege 7 de abrile de su 2005, n. 57 (Ratìfica e esecutzione de su Tratadu chi adotat una Costitutzione pro s’Europa e unos cantos atos collegados, cun atu finale, protocollos e decraratziones, fatu in Roma su 29 de santugaine de su  2004).

2. Custa lege ponet in pràtica sos printzìpios de sa  legislatzione istatale in matèria, e in particulare de sa  lege  15 de nadale  de su 1999, n. 482 (Normas in matèria de tutela de sas  minorias linguìsticas istòricas), e de su decretu legislativu 12 de cabudanni  de su 2002, n. 223 (Normas de atuatzione de s’ Istatutu ispetziale de sa  Regione Friuli-Venezia Giulia pro su trasferimentu de funtziones in matèria de tutela de sa  limba e de sa  cultura de sas  minorias linguìsticas istòricas in su  regione), tentu contu de sos   printzìpios e disponimentos de sa  lege  regionale 22 de martzu de su 1996, n. 15 (Normas pro sa tutela e su promovimentu de sa  limba e de sa  cultura friulanas e istitutzione de su servìtziu pro sas limbas  regionales e minoritàrias).


Art. 3
(Territòriu de aplicatzione)

1. Sos disponimentos de custa lege  s’àplicant in su  territòriu de insediamentu de su grupu linguìsticu friulanu delimitadu cunforme a s’artìculu 5 de sa  lege  regionale 15/1996.

2. Cando sa minoria linguìstica friulana est distribuida in territòrios provintziales diferentes podet costituire organismos de coordinamentu e de proposta chi sos entes locales interessados tenent facultade de reconnòschere.

3. Initziativas particulares pro connòschere e pònnere in contu su patrimòniu linguìsticu friulanu las podet sustènnere sa  Regione finas in àreas esclùdidas dae su  territòriu de su comma 1.

4. Sa Regione podet istipulare intesas cun sa Regione Veneto pro sustènnere sa limba friulana in sas àreas friulanòfonas chi bi sunt in ie. 


Art. 4
(Raportos cun sas àteras comunidades linguìsticas)

1. Sa Regione promovet  e sustenet initziativas de collaboratzione intre sas istitutziones friulanas e sas de sas  comunidades ladinas de su Veneto e de su Trentino-Alto Adige/Südtirol, e finas de sa  comunidade romançia de su Cantone de sos Grigiones de sa  Federatzione Elvètica, in particulare in sos setores de sa  linguìstica, de s’istrutzione, de sa  formatzione e de sos   mèdios de informatzione.

2. Sa Regione promovet finas raportos de collaboratzione intre sas minorias linguìsticas islovena, friulana e germanòfona presentes in su territòriu regionale e intre sas istitutziones issoro e sustenet progetos comunos chi ponent in contu sas diversidades linguìsticas e culturales.


Art. 5
(Usu de sa  grafia ufitziale de sa limba friulana)

1. S’assumet comente grafia ufitziale de sa  limba friulana sa chi est definida cunforme a s’artìculu 13 de sa  lege  regionale 15/1996.

2. Sa grafia de sa  limba friulana si podet modificare cun decretu de su Presidente de sa  Regione, a proposta de s’Agentzia pro sa limba e sa cultura friulana (ARLeF), de acordu cun sas Universidades de Udine e de Trieste.

3. Sa Regione promovet  e sustenet s’usu de sa  grafia ufitziale de sa  limba friulana, in sas espressione suas diferentes, in sa cuntzessione de sos   cuntributos e finantziamentos prevididos in aplicatzione de custa lege, mancari no ispetzificadu in sos bandos relativos. S’usu de bariedades locales in sos testos iscritos non costituit causa de esclusione dae finantziamentos e cuntributos pùblicos.        
4. Sos atos e sos documentos in limba friulana de sa  Regione, de sos entes locales e entes istrumentales issoro e cuntzessionàrios de servìtzios  pùblicos  sunt redatados in sa grafia ufitziale.


Capu II
Usu pùblicu limba friulana


Art. 6
(Usu pùblicu de sa  limba friulana)

1. S’usu de sa  limba friulana est cunsentidu in sos  raportos  cun sos ufìtzios  de sos entes locales e de sos   entes istrumentales issoro  chi òperant in su  territòriu  delimitadu cunforme a s’artìculu  3.

2. In sos  raportos  cun sa Regione e cun sos entes istrumentales suos, su deretu de usare sa limba friulana si podet praticare chene cunsideru de su  territòriu  in ue sos ufìtzios relativos  sunt insediados.

3. Cando un’istàntzia si presentat in limba friulana sa risposta la dant sos entes de sos commas 1 e 2 finas in custa limba.

4. Sos disponimentos de sos commas 1 e 3 s’àplicant finas a sos  cuntzessionàrios de servìtzios pùblicos  de sos entes indicados in sos commas 1 e 2, operantes in su  territòriu  delimitadu dae s’artìculu  3.

5. Sos entes de su comma 1 assegurant, finas in forma assotziada, sa pràtica de sos   deretos de sos commas 1 e 3.

6. In perunu  casu s’usu  de sa  limba friulana in sos  protzedimentos amministrativos podet cumportare s’agràviu o sa rallentada de sos matessi.

7. Sos entes interessados provident a s’applicatzione progressiva de sos  disponimentos de custu artìculu, cunforme a sos progetos obietivu annuales, in s’àmbitu de sos programmas de polìtica linguìstica de s’artìculu 27.


Art. 7
(Tzertificatzione linguìstica)

1. Sa conoschèntzia de sa  limba friulana est atestada dae una tzertificatzione linguìstica dada dae sugetos pùblicos  e privados abilitados.

2. Sa tzertificatzione linguìstica est aberta a totu sos chi sunt in possessu de sos   recuisitos prevididos dae su comma 3.

3. Sas modalidades, sos critèrios e sos recuisitos pro cunsighire sa tzertificatzione linguìstica sunt definidos, tentu contu de sas  propostas de s’ARLeF, cun regulamentu regionale chi cheret emanadu intro de ses meses dae s’intrada in vigore de custa lege.

4. S’ARLeF promovet  s’organizatzione de cursos de formatzione e agiornamentu pro cunsighire sa tzertificatzione linguìstica de connoschèntzia de sa limba friulana.

5. S’elencu de sos sugetos pùblicos  e privados abilitados a dare sa  tzertificatzione linguìstica est cumpiladu dae sa  Regione, a proposta de s’ARLeF, e est agiornadu annu cun annu.

6. Pro promòvere su cunsighimentu de sa  tzertificatzione linguìstica dae bandas de su personale de su cumpartu ùnicu regionale, s’ARLeF, de acordu cun sos entes sìngulos, promovet  s’organizatzione de cursos de formatzione e agiornamentu e nde favorit sa frecuèntzia finas cun intzentivos apòsitos a su personale.


Art. 8
(Atos e informatziones de caràtere generale)

1. Sos atos comunicados a sa  generalidade de sos   tzitadinos   dae sos  sugetos  de s’artìculu  6, sunt redatados, in prus de s’italianu, finas in friulanu.

2. Sos sugetos  de  s’artìculu  6 faghent siat in italianu siat in friulanu sa comunicatzione istitutzionale e sa publitzidade de sos atos destinada a su territòriu  delimitadu cunforme a s’artìculu  3.

3. Sa presèntzia de sa  limba friulana est semper garantida finas in sa comunicatzione istitutzionale e in sa publitzidade de sos atos destinada a totu sa regione.

4. Su testu e sa comunicatzione in limba friulana tenent sa matessi evidèntzia, finas tipogràfica, de cussos in limba italiana.

5. Sos entes interessados provident a s’aplicatzione progressiva de sos  disponimentos de custu artìculu, cunforme a sos progetos  obietivu annuales, in s’àmbitu de sos   programmas de polìtica linguìstica de s’artìculu  27.


Art. 9
(Organismos eletivos e collegiales)

1. Cunforme a s’artìculu  7 de sa  lege  482/1999, in sas  comunas chi intrant in sa delimitatzione de s’artìculu  3, sos cumponentes de sos   consìgios comunales e de sos àteros òrganos a istrutura collegiale de s’amministratzione etotu tenent su deretu de usare, in  s’atividade de sos organismos matessi, sa limba friulana.

2. Su comma 1 s’àplicat finas a sos consigeris regionales, e a sos cumponentes de sos   consìgios de sos  assòtzios intercomunales e de sas  uniones de Comunas, de sas  Comunidades montanas e de sas  Provìntzias chi includent Comunas in sas  cales est reconnota sa limba friulana.

3. Sas modalidades pro garantire sa tradutzione a sos chi non cumprendent sa limba friulana sunt reguladas dae sos entes de sos commas 1 e 2 cun disponimentos de sos   programmas de polìtica linguìstica de s’artìculu  27, chi in s’àmbitu suo si podet prevìdere sa repititzione de sos interventos in limba italiana o finas su depòsitu cuntestuale de sos   testos traduidos in forma iscrita.


Art. 10
(Cartellonìstica in limba friulana)

1. In su  territòriu  delimitadu cunforme a  s’artìculu  3, sos cartellos, sas insignas, sos suportos visivos e cada àtera indicatzione de utilidade pùblica esposta a su pùblicu in sos immòbiles sedes de ufìtzios  e istruturas operativas de sos   sugetos  de s’artìculu  6  tenet sa  tradutzione in limba friulana cun sa matessi evidèntzia gràfica de s’italianu.

2. Sos sugetos  de s’artìculu  6 usant sa limba friulana cun sa matessi evidèntzia gràfica de s’italianu finas in sas iscritas esternas, in sos  suportos visivos e in sos  mèdios de trasportu. Si in s’erogatzione de su servìtziu de trasportu pùblicu sunt prevididos servìtzios automàticos de comunicatzione vocale, custos sunt fornidos finas in limba friulana.

3. In su  territòriu  delimitadu cunforme a s’artìculu  3, comma 1, sa cartellonìstica istradale tenet sos topònimos finas in limba friulana, cun sas modalidades prevididas dae s’artìculu  11.

4. Sos sugetos  de s’artìculu  6 s’adèguant a sas previsiones de custu artìculu, cunforme a sos progetos  obietivu annuales, in  s’àmbitu de sos   programmas de polìtica linguìstica de s’artìculu  27.



Art. 11
(Toponomàstica in limba friulana)

1. Sa denominatzione ufitziale in limba friulana de comunas, fratziones e localidades l’istabilit  sa  Regione, a proposta de s’ARLeF, tentu contu de sas  bariedades locales, e de acordu cun sas Comunas interessadas, intro de ses meses dae sa  data de intrada in vigore de custa lege.

2. Sas deliberatziones de sa  Giunta regionale chi pertocant sas denominatziones ufìtziales in limba friulana e totu sas àteras chistiones generales chi interessant sos topònimos e sos idrònimos in limba friulana sunt aprovadas cun decretu de su Presidente de sa  Regione chi cheret publicadu in su  Bulletinu Ufitziale de sa  Regione.

3. Firmu su chi previdet s’artìculu  7, comma 1, puntu 3) de s’Istatutu ispetziale, sos sugetos  de s’artìculu  6 utilizant intro de s’àrea delimitada cunforme a s’artìculu  3, a costàgiu de sa  denominatzione in limba italiana, finas sa denominatzione in limba friulana de sas   comunas, de sas  fratziones e de sas  localidades, definida cunforme a su comma 1.

4. Sa Regione est autorizada a istipulare cunventziones cun àteras amministratziones pùblicas e cun sugetos  privados pro promòvere s’usu  de sas  denominatziones ufitziales in limba friulana.

5. Sos entes locales podent istabilire, a delìbera cunforme de sos  consìgios  eletivos issoro, de adotare s’usu  de sos topònimos bilìngues o de topònimos in limba friulana ebbia. Sa denominatzione isseberada devenit sa denominatzione ufitziale a totu sos efetos.


Capu III
Interventos in su  setore de s’istrutzione


Art. 12
(Limba friulana e educatzione plurilìngue )

1. S’aprendimentu e s’insignamentu de sa  limba friulana sunt inseridos in intro de unu percursu educativu plurilìngue chi previdet, a  costàgiu de sa  limba italiana, sa cumpresèntzia de limbas  minoritàrias istorìcas e limbas  èsteras. Su percursu educativu plurilìngue  costituit parte integrante de sa  formatzione a una tzitadinàntzia europea ativa e de abaloramentu de s’ispetzifitzidade de sa  Regione.

2. Cunforme a s’artìculu  4, commas 1, 2, 3 e 4 de sa  lege  482/1999, in sas iscolas de s’infàntzia, in sas iscolas primàrias e segundàrias de primu gradu situadas in sas  Comunas delimitadas cunforme a s’artìculu  3, sa limba friulana est inserida in su  percursu educativu, segundu sas modalidades ispetzìficas currispondentes  a s’òrdine e gradu iscolàsticu, tenende contu de s’artìculu  1, comma 2, de su decretu legislativu 223/2002.

3. Mantesa s’autonomia de sos istitutos iscolàsticos, a su mamentu de s’iscritzione sos babbos e sas mamas o chie nde faghet sas partes, prèvia informatzione adeguada, a rechesta iscrita de s’istitutzione iscolàstica, comùnicant a sa  matessi sa boluntade issoro de non s’abàlere de s’insignamentu de sa  limba friulana. S’optzione espressada est vàlida pro sa durada rispetiva de s’iscola de s’infàntzia, de sa primària e de sa segundària de primu gradu, e podet èssere modificada, a rechesta de sos babbos e de sas mamas o de chie nde faghet sas partes, a su cumìntzu de cada annu iscolàsticu.


Art. 13
(Coordinamentu inter-istitutzionale)

1. Sa Regione collàborat cun s’Ufìtziu iscolàsticu  regionale pro su Friuli Venezia Giulia pro garantire un’inserimentu armònicu de sa  limba friulana in su  sistema iscolàsticu  e de coordinare sas initziativas de polìtica linguìstica in àmbitu educativu.

2. Sa Regione, in collaboratzione cun sas autoritades iscolàsticas   e in su  rispetu de s’autonomia iscolàstica, promovet  su coordinamentu intre sas istitutziones  iscolàsticas, favorit sa costitutzione de retzas de iscolas e s’individuatzione de iscolas polu in su territòriu.

3. Sa Regione collàborat e istìpulat cunventziones pro s’istitutzione permanente de percursos de agiornamentu e formativos abilitantes, cumprensivos de atziones pro sa formatzione initziale e in servìziu, pro s’ iscola   de ispetzializatzione, pro cursos de master e de dutoradu de istùdiu, pro s’insignamentu o s’usu  de sa  limba friulana cunforme a su chi previdet s’artìculu  6 de sa  lege  482/1999.

4. Est istituida sa Cummissione permanente pro s’insignamentu de sa  limba friulana, in sa Diretzione tzentrale cumpetente, pro assegurare su coordinamentu de s’atividade fata dae sas istitutziones diferentes in s’atuatzione de custa lege.

5. Sa Cummissione est nominada cun decretu de su Presidente de sa  Regione.


Art. 14
(Àmbitu de aplicatzione in sas iscolas  )

1. Rispetende s’autonomia iscolàstica  e sos  disponimentos de su decretu de su Presidente de sa  Repùblica 8  de martzu  de su 1999, n. 275 (Regulamentu in matèria de autonomia de sas  istitutziones iscolàsticas, cunforme a s’artìculu  21 de sa  lege  59/1997), sas iscolas   situadas in sas  Comunas delimitadas segundu s’artìculu  3 indivìduant, in sa programmatzione de s’insignamentu  de sa  limba friulana, finas in aderèntzia a sas ispetzifitzidades de su cuntestu sòtziu-culturale, su modellu educativu de aplicare.

2. Cun regulamentu de atuatzione emanadu, intesu s’Ufìtziu iscolàsticu  regionale, intro de  ses meses dae sa  data de intrada in vigore de custa lege, sa Regione, cunforme a s’artìculu  1, comma 2, de su decretu legislativu 223/2002 e de su decretu ministeriale 13 de làmpadas 2006, n. 47, definit su programma aplicativu de sistema cun sas articulatziones e sas ispetzifitzidades relativas a sos òrdines e a sos grados iscolàsticos  indicados in s’artìculu  12, comma 2. S’insignamentu  de sa  limba friulana est garantidu a su nessi pro un’ora a sa  chida pro sa durada de s’annu iscolàsticu, in s’àmbitu de sa  cuota de flessibilidade de s’autonomia iscolàstica.

3. In sa  programmatzione de s’insignamentu  de sa  limba friulana dae bandas de sas  istitutziones iscolàsticas  sunt inclùdidas sas modalidades didàticas chi assument comente modellu de riferimentu su mètodu fundadu in s’aprendimentu veiculare integradu de sas  limbas.

4. In sas iscolas  segundàrias de segundu gradu, si promovet sa programmatzione de s’insignamentu  de sa  limba friulana in s’àmbitu de sos   progetos  de irricchimentu de s’oferta formativa de sas  istitutziones iscolàsticas.


Art. 15
(Sustentu finantziàriu  a sas iscolas e verìfica)

1. Pro sas finalidades de s’artìculu  13, comma 2, e de s’artìculu  14, sa Regione providet a su trasferimentu de finantziamentos a sas istitutziones iscolàsticas, tenende contu de su nùmeru de sas  oras de insignamentu  e de s’usu curriculare de sa  limba friulana rilevadas e comunicadas dae s’  Ufìtziu iscolàsticu  regionale. Sos trasferimentos finantziàrios, gestidos dae sas istitutziones  iscolàsticas sìngulas, sunt destinados a sos  gastos pro sos dotzentes impignados in s’atuatzione  de custa lege  e pro sos gastos organizativos de sas  iscolas. Custas resursas s’utilizant rispetende sas  normativas e sos  cuntratos de traballu in vigore.

2. Sa Regione sustenet finas cun finantziamentos sas initziativas   de s’artìculu  14, commas 3 e 4.

3. S’ARLeF, in sa base de sas  esigèntzias individuadas annu cun annu, in collaboratzione cun s’Ufìtziu iscolàsticu  regionale, proponet sas modalidades  de  aplicatzione de sas  mesuras de sustentu  finantziàriu  prevididas  pro sas istitutziones  iscolàsticas, abalorende sas chi àplicant sos modellos de insignamentu  de sa  limba friulana prus avantzados, in intro de unu cuadru plurilìngue, segundu s’istandard europeu.

4. In collaboratzione cun s’Ufìtziu iscolàsticu  regionale, s’ARLeF verìficat e vàlutat annu cun annu, segundu modalidades cuncordadas, s’istadu de aplicatzione de s’insignamentu  e de s’usu  de sa  limba friulana in sas istitutziones  iscolàsticas, sa torrada in sas cumpetèntzias  de sos istudentes e sa risposta de sas  famìlias.

5. Sas iscolas sìngulas  cuncùrrent a sa  verìfica e valutatzione annuale de s’insignamentu  e de s’usu  de sa  limba friulana pro mèdiu de sas atividades generales de verìfica e valutatzione fatas dae sas iscolas  etotu.


Art. 16
(Materiale didàticu )

1. Sa Regione sustenet sa produtzione de materiale didàticu  pro s’insignamentu  de e in  limba friulana, in sas espressiones diferentes suas, elaboradu segundu sas lìnias indicadas dae s’ ARLeF.


Art. 17
(Dotzentes )

1. Cunforme a  s’artìculu  1, comma 2, de su decretu legislativu 223/2002, pro definire su cuadru de sas  netzessidades de orgànicu in su  territòriu  delimitadu cunforme a  s’artìculu  3, sa Regione collàborat cun s’Ufìtziu iscolàsticu  regionale pro atzertare sas resursas de personale dotzente  con cumpetèntzias  in  limba friulana in servìtziu  in sas istitutziones  iscolàsticas   de sa  regione, pro s’assuntzione de sa  decraratzione  de disponibilidade individuale de sos insignantes.

2. Sa Regione garantit e sustenet  sos percursos  de formatzione  e agiornamentu  de sos insignantes  de e in limba friulana cun cunventziones  cun sas Universidades de su territòriu  regionale.

3. Sa Regione adotat sas mesuras  finantziàrias netzessàrias  pro sustènnere sa formatzione  a s’acostiamentu Content and Language Integrated Learning (CLIL) in limba friulana, individuende percursos  formativos adeguados cun sas Universidades cumpetentes, cun s’Ufìtziu iscolàsticu  regionale e cun sas istitutziones  iscolàsticas.
4. Firmu su chi previdet sa  normativa in matèria de istadu giurìdicu de su personale dotzente  e su  cuntratu de traballu de su personale, sa Regione, de acordu cun sas autoridades iscolàsticas, intesas sas organizatziones sindacales, providet a istituire un’elencu de sos insignantes  cun cumpetèntzias  reconnotas pro s’insignamentu  de sa  limba friulana.

5. Cun regulamentu regionale, chi cheret emanadu de acordu cun s’Ufìtziu iscolàsticu  regionale, sunt definidas sas modalidades pro s’intrada a s’elencu de su comma 4 e pro s’utilizu de su personale dotzente  marcadu in s’elencu matessi.


Art. 18
(Interventos de promovimentu)

1. Sa Regione realizat initziativas  de informatzione  e de sensibilizatzione de sas famìlias,  pro difùndere sa connoschèntzia de sos obietivos e de sas  caraterìsticas de su programma de introduimentu de sa  limba friulana in su  sistema iscolàsticu.

2. Segundu sos disponimentos de sa  lege  482/1999, sa Regione cuncurret a sustènnere sas initziativas   de insignamentu  de sa  limba friulana pro sas pessones mannas, ativadas dae s’Universidade de Udine, dae sas iscolas   e dae àteros  sugetos  reconnotos.

3. Sa Regione promovet  cursos e initziativas   ispetzìficas dedicadas a s’insignamentu  de sa  limba friulana pro sos immigrados presentes in sas aree delimitadas.

4. Sa Regione podet  sustènnere  s’insignamentu  de sa  limba friulana finas in sas istitutziones  iscolàsticas   presentes in sos  territòrios esclùdidos dae sa  delimitatzione de s’artìculu  3 comma 1.

5. Formas particulares de promovimentu, acurtziamentu e insignamentu  de sa  limba friulana sunt ativadas pro sas populatziones de orìgine friulana residentes in s’èsteru. 

6. Cun regulamentu regionale sunt disciplinados sos recuisitos, sas modalidades   e sos critèrios pro su sustentu  finantziàriu  de sos interventos prevididos dae custu artìculu. Su regulamentu est emanadu, prèviu pàrrere de sa  Cummissione cunsiliare cumpetente, intro de  ses meses dae s’intrada in vigore de custa lege. Sa Cummissione s’esprimet intro de  30 dies dae sa  rechesta de pàrrere; coladu custu tèrmine, non si tenet contu de su  pàrrere etotu.


Art. 19
(Insignamentu  voluntàriu de sa  limba friulana)

1. Pro agiuare s’aprendimentu e s’usu  de sa  limba friulana dae bandas de sos   tzitadinos, sa Regione promovet  s’atividade de voluntariadu pro s’insignamentu  de sa  limba friulana.

2. Pro sas finalidades de su comma 1, est istituidu in s’ARLeF su registru de sos  voluntàrios pro s’insignamentu  de sa  limba friulana.

3. Podent èssere reconnotas voluntàrias sas pessones majores de edade de madrelìngua friulana chi decrarant sa disponibiliade issoro a efetuare a tìtulu gratùitu, segundu modellos organizativos e cun modalidades operativas definidas dae s’ARLeF, atividades diretas a difùndere sa connoschèntzia e s’usu  de sa  limba friulana.


Capu IV
Interventos in su  setore de sos   mèdios de comunicatzione


Art. 20
(Ràdiu e televisione)

1. Sa Regione sustenet  sa produtzione de materiales audiuvisivos in limba friulana pro nde dare difusione màssima.

2. In su  setore televisivu, sa Regione sustenet  sa produtzione e s’emissione de programmas in limba friulana, in sas espressiones diferentes suas. Su sustentu  est proportzionadu a sa  cobertura territoriale e a sas modalidades de inserimentu in su  palinsestu. Sos fundos sunt impignados a su nessi pro su 75 pro chentu pro sa produtzione, de sa cale a su nessi su 60 pro chentu est realizada dae produtores indipendentes.

3. Sa Regione sustenet  sas emittentes radiufònicas chi trasmitent programmas in limba friulana. Su sustentu  est proportzionadu a sa  pertzentuale de programmas trasmitidos in limba friulana e a cussos produidos in pròpiu.

4. In s’àmbitu  de sas  cumpetèntzias suas  in òrdine a sa cunsigna de sos   providimentos abilitativos, autorizativos e cuntzessòrios netzessàrios pro s’intrada a sos sitos prevididos dae su  programma istatale de assignatzione de sas  frecuèntzias e pro s’installatzione de retzas e de aparatos pro s’emitèntzia radiutelevisiva, sa Regione sustenet  e favorit sas emitentes televisivas e radiufònicas chi utilizant sa limba friulana a su nessi  in su 25 pro chentu de sa  programmatzione issoro.

5. In sos  mèdios de comunicatzione audiuvisivos de sa  Regione est garantida una presèntzia adeguada de sa  limba friulana. 


Art. 21
(Imprenta e àteras  produtziones)

1. Sa Regione agiuat e sustenet  sas pubblicatziones periòdicas iscritas, de su totu o pro su prus, in limba friulana, in sas espressiones suas diferentes. Sa Regione podet  istipulare finas cunventziones  cun editores de sos cuotidianos e periòdicos de informatzione  prus difusos, chi garantint un’informatzione  regulare e de calidade in limba friulana utilizende sa grafia ufitziale.

2. La Regione  sustenet finas:

a) s’editzione, sa distributzione e sa difusione de libros e publicatziones in pabiru, informàticas o multimediales, de su totu o pro su prus in limba friulana, in sas espressiones suas diferentes;

b) sa produtzione e sa difusione de òperas tzinematogràficas, teatrales e de mùsica cantada, de su totu o pro su prus in limba friulana, in sas espressiones suas diferentes.

3. In sas publicatziones periòdicas de sa  Regione est garantida una presèntzia adeguada de sa  limba friulana.


Art. 22
(Internèt e tecnologias noas)

1. Sa Regione agiuat e sustenet  sa presèntzia de sa  limba friulana in  s’àmbitu  de sas  tecnologias informàticas, mescamente in internèt, in formadu testuale e audiuvisivu.

2. Pro sas finalidades de su comma 1, sa Regione sustenet  cun mesuras  adeguadas sa chirca, sa produtzione, sa cummertzializatzione e s’usu  de ainas informàticas e tecnològicas in limba friulana chi punnant a un’usu curretu de sa  limba.

3. Sa Regione favorit, in prus, s’usu  de sa  limba friulana in sos  sitos internèt de sos entes pùblicos  de s’artìculu  6 e de sos   sugetos  privados a sos cales si reconnoscat una   funtzione sotziale significativa.

4. Su sustentu  regionale est subordinadu a s’usu  de sa  grafia ufitziale, cun evidèntzia gràfica de sos testos in limba friulana no inferiore a sa de àteras  limbas eventuales  presentes in su  situ e a sa  calidade de sa  produtzione, segundu sa valutatzione e sos critèrios fissados dae s’ARLeF.


Art. 23
(Regulamentu pro sos interventos in su  setore de sos   mèdios de comunicatzione)

1. Cun regulamentu emanadu cun decretu de su Presidente de sa  Regione, intesa sa Cummissione cunsiliare cumpetente, si definint critèrios e modalidades pro s’atuatzione  de sos interventos de sustentu  prevididos dae sos disponimentos de custu Capu.


Capu V
Interventos in favore de sas  realidades assotziativas


Art. 24
(Realidades assotziativas)

1. Sa Regione reconnoschet una funtzione ispetziale de  servìtziu  a sos  sugetos  pùblicos  e privados chi pràticant un’atividade cualificada e sighida in su  territòriu  regionale pro su promovimentu e sa difusione de sa  limba friulana e chi disponent de istruturas istàbiles e de un’organizatzione adeguada

2. Pro sas finalidades de  su comma 1, la Regione sustenet  s’atividade de sos   sugetos  individuados cun deliberatzione de sa  Giunta regionale, intesu s’ARLeF, cun finantziamentos ispetzìficos, de entidade proportzionada a s’atividade de cadaunu, determinados annu cun annu cun norma de lege  finantziària  regionale.

3. Sa Regione reconnoschet a sa  Societât Filologjiche Furlane – Sotziedade Filològica Friulana G.I. Ascoli di Udine - una parte de importu primàriu e nde sustenet  su persighimentu de sas  finalidades istitutzionales.


Capu VI
Programmatzione


Art. 25
(Programma generale de polìtica linguìstica)

1. Su Programma generale de polìtica linguìstica (PGPL) si definit, comente règula, cada chimbe annos pro cunsighire custos obietivos:

a) garantire a sos tzitadinos  de limba friulana sa pràtica de sos  deretos linguìsticos;

b) promòvere s’usu  sotziale de sa  limba friulana e s’ isvilupu suo comente còdighe linguìsticu adatu a totu sas situatziones de sa  bida moderna;

c) persighire una polìtica linguìstica unitària, cun su coordinamentu de sas  atziones programmadas dae àteros  entes e istitutziones  pùblicas e privadas;

d) istabilire sas prioridades de sos interventos regionales in su  setore de s’istrutzione;

e) fissare critèrios e prioridades pro interventos in su  setore de sos   mèdios de comunicatzione e pro su sustentu  a sas realidades assotziativas.

2. Su PGPL est partzidu pro tipologias de sugetos. Pro cada tipologia sunt prevididas  àreas ispetzìficas de interventu e, pro cadauna de issas, progetos  obietivu alternativos.

3. Su PGPL istabilit finas sas modalidades de valutatzione de sas  initziativas   realizadas e sos istrumentos de verìfica de sos   resurtados otentos dae cada sugetu.

4. Su PGPL est propostu dae s’ARLeF, est aprovadu cun decretu de su Presidente de sa  Regione, intesa sa Cummissione cunsiliare cumpetente, e est publicadu in su Bullettinu Ufitziale de sa  Regione.


Art. 26
(Programma de sas  prioridades de interventu)

1. In base a su  PGPL e tenende contu de sas  disponibilidades de bilantzu, sa Giunta regionale, a proposta de s’ARLeF, adotat annu cun annu su Programma de sas  prioridades de interventu, chi cuntenet sos obietivos de cunsighire in s’annu.

2. Su Programma  de sas  prioridades de interventu istabilit cales initziativas   prevididas  dae custa lege   sunt cunsideradas prioritàrias e cantas resursas sunt destinadas a cada setore o grupu de interventos.

3. Su Programma  de sas  prioridades de interventu est cumpletadu dae sos     bandos relativos e narat cales sunt sas protzeduras pro presentare progetos  pro sos cales si rechedet su finantziamentu.

4. Pro garantire sa trasparèntzia, a su Programma  s’agiunghent finas sos critèrios de màssima pro valutare sos progetos.


Art. 27
(Programmas de polìtica linguìstica)

1. Sa Regione, sos entes locales e sos cuntzessionàrios de servìtzios pùblicos aprovant cada chimbe annos unu Programma  ispetziale de polìtica linguìstica (PSPL) pro istabilire, subra de sa base de su Programma  generale de polìtica linguìstica (PGPL), sos progetos  obietivu de cunsighire annu cun annu in s’àmbitu  de cada àrea de interventu, cun iscadèntzias chi in perunu  casu nch’ant a pòdere colare sa durada de su Programma  etotu.

2. Sa Regione, sos entes locales e sos cuntzessionàrios de servìtzios pùblicos  prevident in sos  programmas ispetziales de polìtica linguìstica s’adeguamentu progressivu de s’organizatzione e de sas  istruturas tècnicas pro dare atuatzione  a su chi previdet su  Capu II.

3. S’aprovatzione e s’aplicatzione cunforme de sos  Programmas ispetziales de polìtica linguìstica costituint pro sos entes locales e pro sos cuntzessionàrios de servìtzios pùblicos  cunditzione pro otènnere sos   finantziamentos de custa lege   in sos annos posteriores.


Capu VII
Atuatzione  e verìfica


Art. 28
(Agentzia regionale pro sa limba e sa cultura friulana – Cummissione pro s’usu  sotziale de sa  limba friulana)

1. Sa Regione indivìduat in s’Agentzia regionale pro sa limba e sa cultura friulana (ARLeF) s’organismu cumpetente pro  definire sos indiritzos de polìtica linguìstica pro sa limba friulana e pro coordinare e verificare s’atuatzione  de sos interventos de custa lege.

2. A s’ARLeF cumpetet in particulare:

a) propònnere su Programma  generale de polìtica linguìstica pro sa limba friulana;

b) propònnere annu cun  annu sas prioridades de interventu, finas tenende contu de sas  disponibilidades finantziàrias;

c) dare consulèntzia pro su predisponimentu de bandos pro assignare sos   cuntributos finantziàrios  a istitutziones, entes e assòtzios impignados in s’aplicatzione de custa lege;

d) istituire, finas in collaboratzione cun àteros  sugetos, unu sistema de tzertificatzione pro sas finalidades de s’artìculu  7 segundu sas lìnias indicadas dae su  Cuadru comunu europeu de riferimentu pro sas limbas  adotadu cun resolutzione de su Cunsìgiu de Europa de santandria de su 2001;

e) verificare annu cun annu s’impatu de sas  initziativas sustènnidas subra de s’usu  de sa  limba friulana.

3. Pro definire sos indiritzos de polìtica linguìstica, s’ARLeF si balet de sa  Cummissione pro s’usu  sotziale de sa  limba friulana, nominada cun decretu de su Presidente de sa  Regione.

4. Sa Cummissione formada dae rapresentantes de sas  categorias econòmicas e produtivas, de sos òrdines professionales e de sas  organizatziones sindacales chi òperant in su  territòriu  delimitadu cunforme a  s’artìculu  3, est istituida in s’ARLeF cun funtziones cunsultivas e de proposta.


Art. 29
(Clàusula valutativa)

1. Sa Giunta regionale presentat a su Consìgiu regionale relatziones annuales subra de s’istadu de atuatzione  de custa lege, intro de  su mese de freàrgiu de s’annu posteriore a su de riferimentu.

2. Sas relatziones, finas in sa base de sas  verìficas fatas e de sas  informativas produidas dae s’ARLeF, rispondent a  custas dimandas: 

a) cales sunt sos issèberos fatos dae sos  sugetos diferentes  in sos  Programmas ispetziales de polìtica linguìstica a pitus de sos obietivos fissados in su  Programma  generale e cales sos interventos realizados, cun evidèntzia de sos iscostiamentos eventuales a cunfrontu de su chi est istadu programmadu;

b) cales  sunt sas crititzidades iscumproadas in sa programmatzione e gestione de sos  interventos diferentes, tentu contu finas de sos issèberos allocativos de sas  resursas disponìbiles;

c) cale est s’istadu de aplicatzione de s’insignamentu  de sa  limba friulana in sas istitutziones  iscolàsticas   e cales percursos  formativos de livellu universitàriu sunt istados ativados pro s’abilitatzione a s’insignamentu  de su friulanu.

3. Cada chimbe annos, in antis de presentare, a sa  Cummissione cunsiliare cumpetente, su Programma  generale de polìtica linguìstica pro su cuincuènniu posteriore, sa Giunta presentat a su Consìgiu unu raportu subra  de sos resurtados otentos in tèrmines de ampliamentu de s’usu  de sa  limba friulana. In particulare su raportu cuntenet rispostas documentadas a custas dimandas:

a) cantu sos interventos realizados ant cuntribuidu a afortire sa pràtica de su deretu a s’usu  de sa  limba friulana in su  territòriu  de riferimentu a cunfrontu de sa  situatzione anteriore a s’intrada in vigore de custa lege, mescamente in sos  raportos  cun sas amministratziones regionales, amministratziones locales e sos cuntzessionàrios de servìtzios pùblicos;

b) cales sunt istadas sas variatziones eventuales a sa  delimitatzione de su territòriu  de insediamentu de su grupu linguìsticu friulanu;

c) cale est istada sa risposta dada dae sas famìlias  in s’issèberu de s’insignamentu  de sa  limba friulana e cale est su pàrrere issoro a propòsitu de sa recaida in sas cumpetèntzias  de sos alunnos e de sos istudentes, in particulare a pitus de sas  initziativas   de usu veiculare de sa  limba friulana pro s’aprendimentu de àteras  disciplinas.

4. Sas relatziones e sos raportos  sunt rèndidos pùblicos, paris cun sos documentos de su Consìgiu o chi nde concludent s’esàmene. Sos resurtados de sa  valutatzione de su Consìgiu  costituint riferimentu pro sos issèberos de su Programma  generale de polìtica linguìstica pro su cuincuènniu posteriore.


Art. 30
(Cunferèntzia de verìfica e de proposta)

1. Su Presidente de su Consìgiu regionale cùnvocat, a su nessi una borta cada chimbe annos e,  semper e cando, non prus in gai de ses meses in antis de s’iscadèntzia de sa  legisladura, una Cunferèntzia de verìfica e de proposta pro averiguare s’atuatzione  de custa lege.

2. Sunt invitados a sa  Cunferèntzia sos cumponentes de su Consìgiu  e de sa  Giunta regionale, sos rapresentantes de sos ufìtzios  e servìtzios regionales interessados a s’atuatzione  de custa lege, sos cumponentes de sos òrganos istitutzionales de s’ARLeF, e finas sos rapresentantes de sos entes locales, de s’Universidade de Udine, de sas  istitutziones  iscolàsticas, de sas  realidades assotziativas reconnotas in base a s’artìculu  24 e de sos   mèdios de comunicatzione.

3. S’Ufìtziu de Presidèntzia de su Consìgiu regionale, allargadu a sos Capus de grupu, intesu su Presidente de s’ARLeF, istabilit s’òrdine de sos traballos e sas modalidades de andamentu de sa  Cunferèntzia.


Capu VIII
Normas transitòrias e finales


Art. 31
(Normas transitòrias)

1. Finas a sa  data de intrada in vigore de su regulamentu prevididu dae s’artìculu  17, comma 5, sas istitutziones  iscolàsticas   sighint a si bàlere, pro s’insignamentu  de sa  limba friulana, de su personale dotzente  individuadu segundu sas modalidades de su comma 1 de s’artìculu matessi.

2. Pro sas finalidades de s’artìculu  24, in sede de prima aplicatzione de custa lege, sunt cunfirmados sos sugetos  reconnotos in atualidade cunforme a  s’artìculu  8 de sa  lege  regionale 15/1996 e s’àplicat su decretu de su Presidente de sa  Regione 13 de làmpadas de su 2006, n. 0178/Pres. (Regulamentu chi pertocat sas modalidades pro cuntzèdere sas  suventziones e sos critèrios pro partzire sas  resursas relativas destinadas a favore de sos entes reconnotos cunforme a  s’artìculu  8, comma 2, lìtera b) e comma 2 bis de sa  lege  regionale 15/1996 cun normas pro sa tutela e su promovimentu de sa  limba e de sa  cultura friulanas).


Art. 32
(Normas finales)

1. Cun decretu de su Presidente de sa  Regione, a deliberatzione cunforme de sa  Giunta regionale, si podent aportare variatziones a sa  delimitatzione territoriale fata cunforme a  s’artìculu  5 de sa  lege  regionale 15/1996 intro de  duos annos dae s’intrada in vigore de custa lege.

2. Sas variatziones sunt dispostas a deliberatzione cunforme de sos   Consìgios  comunales de sos  territòrios interessados, motivadas in manera espressa cun riferimentu a sa  valutatzione de sa  cunsistèntzia de sa  cuota de populatzione chi faeddat sa limba friulana e de s’intzidèntzia de s’usu  de sa  limba matessi in s’àmbitu  territoriale comunale, aprovadas cun majoria superiore a su tres duos de sos cumponentes. Sa deliberatzione cunsiliare si ponet a fundamentu de su providimentu de variatzione, francu in sos  casos chi, in su  tèrmine indicadu in su comma 1, arribent signalatziones contràrias dae bandas de a su nessi su 15 pro chentu de sos   tzitadinos  marcados in sas listas eletorales e residentes in sas  comunas matessi.


Art. 33
(Abrogatziones)

1. Sunt abrogados in particulare custos disponimentos de sa  lege  regionale 15/1996:

a) artìculu  4;

b) artìculu  11;

c) artìculu  11 bis, comma 2;

d) artìculu  12;

e) artìculu  13, comma 3;

f) artìculu  14, commas 1, 2 e 3;

g) artìculu  27;

h) artìculu  28.

2. Sunt abrogados sos commas 78, 79 e 80 de s’artìculu  6 de sa  lege  regionale de su 15 de freàrgiu de su 1999, n. 4 (Lege  finantziària de su 1999).

3. Est abrogada sa lìtera c), de su comma 66, de s’artìculu  6 de sa  lege  26 de freàrgiu de su 2001, n. 4 (Lege  finantziària de su 2001).

4. Sunt abrogados sos commas 2 e 11 de s’artìculu  124 de sa  lege  regionale 9 de santandria de su 1998, n. 13 (modificativa de sa  lege  regionale 15/1996).

5. Est abrogadu su comma 1 de s’artìculu  3 de sa  lege  regionale 12 de triulas de su 1999, n. 22 (modificativa de s’artìculu  6 de sa  lege  regionale 4/1999).


Art. 34
(Normas finantziàrias )

1. A su finantziamentu de sas  atziones e de sos interventos prevididos dae  custa lege  si providet cunforme a sos  disponimentos de sa  legislatzione regionale in vigore in sas matèrias indicadas dae sa  lege  matessi, cun òneres a càrrigu de custas unidades previsionales de base de s’istadu de previsione de su gastu de su bilantzu pro sos annos 2007-2009 e de su bilantzu pro s’annu 2007 cun riferimentu a sos capìtulos de su documentu tècnicu agiuntu a sos  bilantzos matessi indicados a costàgiu de cadauna:

UPB 8.4.300.1.310 - capìtulos 417, 5536 e 5543;

UPB 8.4.300.1.1901 - capìtulu 5567 e capìtulu 5572 relativu a fundos istatales.

2. Firmu su chi disponet su comma 1, cun normas de lege  finantziària annuale si podent dispònnere interventos finalizados in manera ispetzìfica a pònnere in campu  atziones prevididas  dae custa lege   e si podent autorizare istantziamentos apòsitos currispondentes, finas a bàlere in sas assignatziones annuales de fundos istatales trasferidos a sa  Regione cunforme a  sa  lege  482/1999 e a su decretu legislativu 223/2002.

[bortada in sardu dae Sarvadore Serra]